białołeka
Wykopaliska archeologiczne

Wędzidło żelazne odkryte na
cmentarzysku ludności kultury
grobów kloszowych w Henrykowie,
datowane na IV-III w. p.n.e.

Sprzączka żelazna kultury wielbarskiej
z wydm nadwiślanych między
Białołęką a Żeraniem, datowana na
IV-V w. n.e.

Dzban brązowy (rekonstrukcja),
odkryty pod koniec XIX wieku w
Brzezinach, importowany z Grecji lub
Italii, datowany na III w. p.n.e

Miseczka gliniana, odkryta na
cmentarzysku ludności kultury
pomorskiej w Nowodworach,
datowana na V w. p.n.e.

Zapinak brązowy typu Certosa,
odkryty na cmentarzysku ludności
kultury pomorskiej w Nowodworach,
datowany na V w. p.n.e.

Zapinaki brązowe (kultura przeworska
II w. n.e. i wielbarskia III w. n.e.),
odkryte na wydmach nadwiślanych
między Białołęką a Żeraniem

Annopol
Augustów
Augustówek
Białołęka
Białołęka Dworska
Brzeziny
Buchnik
Choszczówka
Dąbrówka Szlachecka
Grodzisk
Henryków
Konstantynów
Lewandów
Marcelin
Nowodwory
Piekiełko
Płudy
Srebrna Góra
Szamocin
Nowe Świdry
Stare Świdry
Świdry
Tarchomin
Tomaszew
Wiśniewo
Żerań
Żerań Wschodni
5
5
1
3
5
8
2
4
3
2
7
1
1
16
2
5
14
5
1
4
1
2
5
10
7
6
2

Ogólna charakterystyka stanowisk

Znajdujące się w zbiorach PMA (Państwowego Muzeum Archeologicznego) zabytki z obszaru naszej gminy pochodzą ze 127 stanowisk archeologicznych w 27 miejscowościach (tabela obok).

Najwięcej z nich (66) pochodzi z epoki kamienia, w tym 43 stanowiska z najstarszej i środkowej epoki tj. paleolitu i mezolitu. Kluczowymi i bardzo bogatymi w zabytki krzemienne stanowiskami tej epoki są stanowiska w Świdrze (stąd nazwa schyłkowo-paleolitycznej kultury świderskiej). Najbardziej intensywe badania tej epoki pochodzą z okresu międzywojennego.

W 1909 roku pracownię krzemieniarską kultury świderskiej i janisławickiej w Białołęce odkrył Leon Kozłowski. Zabytki przekazał do Muzeum Erazma Majewskiego (dalej MEM), natomiast Stefan Roel przekazał narzędzia i zabytki kultury świderskiej z Białołęki do PMA.

Bardzo bogaty w stanowiska archeologiczne okazał się Marcelin, z którego Leon Kozłowski przekazał do MEM 1253 zabytki krzemienne ze st. Marcelin A i 88 narzędzi ze st. Marcelin B, natomiast Stefan Krukowski prawie 1000 zabytków z Marcelina Górnego i Marcelina, a Jan Płoski ofiarował zabytki z Marcelina, Grodziska i Lewandowa do PMA.

Bardzo dużo stanowisk archeologicznych kultury świderskiej i mezolitycznej kultury komornickiej pochodzi z licznych stanowisk na wydmach w Płudach. Badał te wielkie stacje krzemienne Edwin Stajewski, skąd sprzedał do PMA ponad 10000 zabytków krzemiennych, w tym ok. 2000 narzędzi krzemiennych.

Mniejszą część materiału krzemiennego odsprzedał z Henrykowa i Żerania. Bogate w materiały paleolityczno - mezolityczne okazały się stanowiska badane przez Leona Kozłowskiego i przekazane do MEM z Tarchomina: 660 krzemieni, w tym ok. 100 narzędzi.

Z mezolitu główne znaleziska pochodzą ze stanowisk z kultury janisławickiej i komornickiej z miejscowości Choszczówka, Henryków, Płudy, Tarchomin, Wiśniewo, Żerań Wschodni i kilka stanowisk z Tomaszewa. Wiele stanowisk od paleolitu schyłkowego kultury świderskiej do mezolitu kultury janisławickiej ofiarowanych do PMA z badań w latach 30-tych Stefana Roela i zbiorów Jana Płoskiego pochodzi z miejscowości Wiśniewo i Tomaszew.

Z młodszej epoki kamienia - neolitu pochodzą 23 stanowiska. Są one głównie z kultury ceramiki grzebykowo-dołkowej z badań prowadzonych przez Stefana Roela w Białołęce Dworskiej i Brzezinach, z badań Leona Kozłowskiego dla MEM z Marcelina, ze zbiorów Muzeum Przemysłu i Rolnictwa (MPR) w Piekiełku oraz z badań w Choszczówce i Dąbrówce Szlacheckiej. Z kultury amfor kulistych pochodzi ceramika ze stanowisk w Grodzisku, Tomaszewie i Wiśniewie.

Z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza mamy 33 stanowiska. Najstarsze, pochodzące z kultury trzcinieckiej, znajdują się w Annopolu, Augustówku, Marcelinie, Płudach i Tomaszewie. Najbogatsze pochodzą z kultury grobów kloszowych. Największe z nich jest cmentarzysko w Henrykowie ze 130 grobami ciałopalnymi, badane po wojnie przez archeologów z PMA.

Posiadamy w zbiorach PMA ponad 200 całych naczyń (popielnice, klosze, kubki, misy), drobne przedmioty z wyposażenia grobowego z brązu i żelaza. Bogate jest także badane przez PMA przed wojną cmentarzysko pomorskie w Nowodworach, skąd pochodzą cenne znaleziska przedmiotów brązowych (2 fibule, szczypczyki, szpila, całe naczynia oraz ok. 55 kg fragmentów naczyń).

Przed wojną Jan Marciniak dla PMA prowadził badania na cmentarzysku w Marcelinie, gdzie przebadał ponad 20 grobów. Pochodzą z nich fragmenty przedmiotów brązowych i żelaznych, 22 całe naczynia oraz 130 kg fragmentów naczyń.

Na okres wpływów rzymskich datowanych jest 13 stanowisk. Najważniejszymi wśród nich są Brzeziny i Żerań. Z grobu celtyckiego w Brzezinach pochodzi dzban brązowy. W czasie wojny uległ on znacznemu zniszczeniu, obecnie PMA posiada jego rekonstrukcję. Na skraju cmentarzyska grobów kloszowych na Żeraniu odkryto w 1919 roku grób jamowy z celtyckim obosiecznym mieczem żelaznym i fragmentem pochwy.

Z okresu wpływów rzymskich z kultury wielbarskiej lub przeworskiej pochodzi badane przez Romana Jakimowicza w latach 20-tych cmentarzysko na polach między Białołęką i Żeraniem. Znaleziono tam 3 zapinki i sprzączkę brązową, fragmenty przedmiotów żelaznych, przęśliki gliniane, naczynia we fragmentach.

Z tego okresu znany jest także grób ciałopalny ze stanowiska Płudy. Z kultury przeworskiej pochodzą 4 naczynia i 20 kg ceramiki z Annopola. Z okresu lateńskiego znana jest ceramika z Brzezin i późnolateńska osada z Żerania Wschodniego.

Z okresu wczesnego średniowiecza pochodzi 5 stanowisk. W Augustowie st. 1 znaleziono 4 kolczyki brązowe z nanizanymi koralikami szklanymi, 3 sprzączki oraz fragmenty przedmiotów brązowych i żelaznych; ze stanowiska Augustów st. 3 pochodzą fragmenty przedmiotów żelaznych. Reszta to znaleziska luźne.

Na okres średniowiecza i czasy nowożytne datowanych jest 9 stanowisk. Są to przeważnie luźne znaleziska odkryte w czasie powojennych robót budowlanych np. ceramika i kości znaleziona podczas wykopów kanalizacyjnych w Białołęce przy ul. Juranda ze Spychowa 6, przedmioty żelazne i 2 naczynia wykopane podczas budowy osiedla mieszkaniowego w Tarchominie i ceramika wydobyta przy regulacji Kanału Żerańskiego na Żeraniu.

Obecnie silna urbanizacja tych terenów zniszczyła wiele wydmowych stanowisk paleolitycznych i mezolitycznych oraz cmentarzyska ciałopalne, na których powstał przemysłowy Żerań, Tarchomin, Annopol oraz wybudowano osiedla domków jednorodzinnych w Henrykowie i Wiśniewie.

mgr Halina Czubaszek
mgr Ewa Kiersztejn
Państwowe Muzeum Archeologiczne
00-950 Warszawa, ul. Długa 52

Wyślij link mailem
Pdf
Drukuj
Powrót
Wypowiedz się
03-122 Warszawa
ul. Modlińska 197
Telefon:
22 44 38 400
Godziny pracy:
Pon-Pt: 08:00 - 16:00

Więcej na temat działania urzędu w komunikacie...