białołeka
Parafia Tarchomin wieś
2. Parafia Tarchomin wieś - opis z 1785 roku.
Uwspółcześnienie i krytyczne opracowanie tekstu

I

Kościół parafialny we wsi Tarchomin położony jest nad Wisłą w archidiakonacie pułtuskim,11 dekanacie radzymińskim,12 województwie mazowieckim,13 ziemi i powiecie warszawskim.14 Wioski i miejsca należące do tej parafii, położone są w tymże województwie, ziemi i powiecie, a ułożone według porządku alfabetycznego wyglądają następująco:

  • Białołęka15 - wieś po jezuitach, Jejmci pani Szamockiej miecznikowej warszawskiej,16 oddalona względem kościoła tarchomińskiego jedną "milę małą"17 na "wschód letni"18 słońca.

  • Brzeziny19 Kąty. Także wieś po jezuitach, własność pani Szamockiej - "pięć ćwierci mili" na "wschód letni".

  • Dąbrówki Grzybowskie. Jmci pana Ossolińskiego, wojewody podlaskiego - "ćwierć mili mierne", między "wschodem letnim" i północą.

  • Dąbrówki Szlacheckie.20 Wieś wojewody Ossolińskiego - "ćwierć mili mierne" na północ.

  • Grabiny Kąty. Nowa osada, wieś po jezuitach, Imci pani Szamockiej wyżej wspomnianej - "trzy ćwierci mili mierne", między północą i "wschodem letnim". Jest tam karczma "Wygoda".

  • Lipiny Kąty. Nowa osada, wieś po jezuitach, własność także pani Szamockiej - "pół mili małe" na "wschód letni".

  • Nowydwór.21 Folwark Imć pana Ossolińskiego, wojewody podlaskiego - "pół ćwierci mili na zachód letni", położony nad łachą wiślaną.

  • Płudy Białołęckie. Karczma stojąca w borze, należąca do Białołęki - "pół mili" między północą i "wschodem letnim".

  • Płudy22 Tarchomińskie. Następna karczma należąca do Białołęki, położona "pół mili" między północą i "wschodem letnim".

  • Świdry.23 Wieś, dzieląca się na cztery części szlacheckie, oddalona od Tarchomina "ćwierć mili" na wschód. Pierwsza część należąca do wojewody Ossolińskiego, druga do pana Świderskiego, trzecia do pana Filipowskiego, czwarta do pana Jakubowskiego.

  • Tarchomin24 - wieś, w której stoi kościół parafialny, własność pana wojewody Ossolińskiego. Wieś ta z kościołem jest punktem odniesienia, względem którego sporządzono opis całej parafii.

  • Żyranie25 (Żerań). Wieś oo. kamedułów eremu warszawskiego - położona między "wschodem zimowym" słońca a południem.
II

Od tego kościoła parafialnego, kościoły w okolicy są następujące:

  • Kościół w Chotomowie,26 we wsi położonej między północą i "zachodem letnim" oddalony "pięć ćwierci mili miernych".

  • Kościół w Nieporęcie27 w kierunku na północ oddalony dwie "mile wielkie".

  • Kościół w Skaryszewie28 położony między południem i "wschodem zimowym" w odległości jednej "mili miernej".

  • Kościół w Wawrzyszewie29 za Wisłą w archidiakonacie warszawskim, dekanacie błońskim, diecezji poznańskiej. Względem kościoła tarchomińskiego położony jest za Wisłą na południe - "półtorej ćwierci mili wielkiej".

  • Kościół w lesie bielańskim księży kamedułów.30 Na górze za Wisłą, w diecezji poznańskiej położony jest kościół między południem i "wschodem zimowym" w odległości "półtorej ćwierci mili wielkiej".
III

Miasta znaczniejsze względem kościoła tarchomińskiego są następujące:

  • Warszawa, miasto stołeczne położone za Wisłą między południem i "wschodem letnim" w diecezji poznańskiej, odległa od Tarchomina jedną mile.

  • Zakroczym31 miasto grodowe i ziemskie położone nad Wisłą na "zachód letni" za ujściem złączonych rzek: Narwi i Bugu - "pół trzeciej mili wielkiej".

  • Pułtusk11 miasto archidiakonalne odległe "mil sześć miernych" na północ. Wzajemne zaś odległości tych miast są następujące: Zakroczym od Pułtuska - "mil sześć na zachód zimowy". Pułtusk od Warszawy "mil miernych sześć i pół" na północ, Warszawa od Zakroczymia - "mil miernych cztery i pół".
IV

Droga z Tarchomina do Warszawy jest piaszczysta, równa, prosta, mająca tylko jeden zakręt a to z powodu wyrwanego brzegu Wisły.

Droga do Zakroczymia po większej części jest również piaszczysta, równa i prosta.

Do Pułtuska także droga po większej części jest piaszczysta, prosta, ale miejscami górzysta. Z Tarchomina do Pułtuska czas przejazdu, tzw. "wolnej jazdy" wynosi w lecie godzin sześć i pół, w zimie zaś można dojechać przez sześć godzin. Do Zakroczymia w lecie wolnej jazdy godzin cztery, w zimie "pół czwartej". Do Warszawy i Pragi dojedzie się w zimie przez jedną godzinę, w lecie zaś blisko pięć kwadransów. Pozostałe drogi zostaną przedstawiona przy opisie "traktów" w artykule nr VIII.

V

Na terenie parafii nie ma większych bagien i błot, które by miały własne nazwy, albo granicę jakąś określały. Jest jedno jezioro, bez żadnej nazwy, położone nad Wisłą, a względem kościoła między "południem i wschodem zimowym". Ma ono kształt małej łachy i zaczyna się o "pół ćwierci mili" od Świdrów, a kończy przy browarze i ogrodzie dworskim w Tarchominie, nad samą Wisłą. Szerokość tego jeziora nie będzie większa niż trzydzieści kroków.

Od strony zachodniej przy Dąbrówkach Szlacheckich znajdują się już zarośnięty staw i zarośnięta sadzawka. Rzeczka czyli struga, zwana Skurcza, bierze swój początek niedaleko Zwierzyńca Królewskiego położonego w parafii skaryszewskiej, i ciągnie się ku zachodowi, płynąc przez grunta wsi Bródno, a dalej przez białołęckie pola i krzaki, po czym poprzez bór sosnowy należący do Dąbrówek Grzybowskich płynie aż do samych Dąbrówek Grzybowskich, pod którą to wsią od strony południowej łąkami i krzakami ciągnie się ku Dąbrówkom Szlacheckim.

Poza Dąbrówką Szlachecką płynie stroną północną, potem się nachyla ku zachodowi. W tym nachyleniu znajduje się również zarosłe stawisko. Przy końcu tegoż stawiska stoi mostek na gościńcu bitym z Warszawy do Jabłonny, wsi należącej do parafii w Chotomowie.

Od wspomnianego mostka rzeczka płynie dalej ku sadzawce, także zarosłej, w odległości kilkudziesięciu kroków po lewej stronie gościńca. Jadąc z Warszawy w kierunku Jabłonny, od tejże sadzawki rzeczka Skurcza kieruje się ku stronie południowej, aż do Ubiedrza, to jest do gruntu wyższego położonego nad łachą wiślaną, i tam łącząc się z łachą wiślaną, płynie przez mokre łąki należące do Dąbrówek Szlacheckich. Łąki te od strony południowej dotykają do kępy tarchomińskiej, zaś od strony zachodniej do granicy z Jabłonną. Ta rzeczka Skurcza w lecie wysycha.

VI

Bory sosnowe i lasy różnego rodzaju i gatunku drzew rosnące na terenie parafii są następujące.

W okolicy Tarchomina tak są położone. Począwszy od nowej karczmy Świderskiej i Tarchomińskiej przy gościńcu wiodącym z Warszawy do Dąbrówek i Jabłonny, ciągnie się bór sosnowy aż do pól wsi Dąbrówka Grzybowska, potem rozdziela się na dwie części, to jest:

  1. po lewej ręce jadąc tymże gościńcem ku Dąbrówce Szlacheckiej jest lasek przy polach, po większej części dębowy, który ciągnie się aż do pola zwanego Nowiny. Ten las zasłania Tarchomin i jest położony o "ćwierć mili" od Dąbrówek. Dalej, od strony Wisły ciągną się sosnowe zarośla ku granicy ze wsią Jabłonna.
  2. Z prawej strony rozciąga się wzdłuż bór sosnowy aż za Dąbrówkę, do miejsca zwanego Łęgi, czyli Ługi, i tam dotyka wszerz do granicy ze wsią Jabłonna. I dalej ciągnie się od Dąbrówek aż do Płud Tarchomińskich, do miejsca gdzie znajduje się cegielnia i karczma przy gościńcu prowadzącym od wsi Łajska do Warszawy.
  3. W stronę na "zachód letni", począwszy od folwarku zwanego Nowodwory aż do wspomnianej granicy "jabłońskiej" rozciąga się las częściowo dębowy, po części sosnowy i topolowy wzdłuż łachy wiślanej. Na kępie, która położona jest przy lądzie tarchomińskim na przeciw wsi Buraków, wsi leżącej po tamtej strony Wisły, rozciąga się wzdłuż las, począwszy od folwarku zwanego Nowodwory aż do granicy ze wsią Jabłonna i ma długości "pół ćwierci mili", a szerokości około 150 kroków. W tym lesie rosną drzewa różnego gatunku, jednak po większej części topolowe i olszowe.

Przy Młocińskim lądzie jest także mała kępa. Natomiast Świdry i Żerań porośnięte są młodą olszyną i topoliną. Lasek topolowy ciągnie się nad Wisłą, (są tam także chrusty różnego gatunku), począwszy od browaru Tarchomńskiego, gdzie za jeziorem rozciąga się w prawą stronę, tak jak biegnie droga z Tarchomina do Świdrów, a kończy się równo ze Świdrami.

W środku tego lasku są łąki należące do wsi Świdry. Białołęka ma także w okolicy swoje bory i lasy, które rozpoczynają się w Płudach Białołęckich, (od karczmy przy gościńcu Łajskim prowadzącym do Warszawy), i ciągną się wszerz aż po Kobiałkę i karczmę w Nieporęcie oraz po wieś Grodzisk należącą do parafii skaryszewskiej.

Zaś wzdłuż bierze swój początek od granicy "jabłońskiej" i ciągnie się aż do miejsca, gdzie zaczynają się chrusty i krzaki, to jest do miejsca rozdzielenia się dwóch traktów i gościńców bitych, prowadzących z Warszawy do Jabłonny i Łajsk.

Góry piaszczyste znajdują się tylko w borze białołęckim. Ciągną się pasmem ku zachodowi począwszy od wsi Grabina w kierunku granicy ze wsią Jabłonna i Nieporęt, przenosząc bór białołęcki i dąbrowski na jedną stronę tak, że gołym okiem z tego miejsca można zobaczyć Warszawę i Młociny.

VII

W Tarchominie są dwa młyny, jeden tzw. "pływający" przy brzegu Wisły, za browarem, na południe w odległości 150 kroków od kościoła. Drugi zwany "koński" po lewej stronie drogi biegnącej na wschód do wsi Świdry, w odległości 80 kroków od plebani i kościoła. W Białołęce jest także młyn zwany "wietrzny" przy samej wsi po lewej stronie drogi do Tarchomina, drugi zwany "koński" na dziedzińcu dworu w Białołece. Innych maszyn (to znaczy urządzeń) tak wodnych, jak i wietrznych ani fabryk nie ma. Nie ma też miejsc związanych ze starożytnością, a odnoszących się do "historii naturalnej".

VIII

Drogi podrzędne i trakty publiczne należące do tej parafii ukazano według miary długości zwanej "mila", zgodnie z zaleceniem zawartym w artykule nr 8, a opisane zostały w następujący sposób:

  1. Droga z Tarchomina do Białołęki i Brzezin, począwszy od kościoła parafialnego prowadzi na wschód, najpierw polem otwartym, (skąd widać po prawej ręce Młociny za Wisłą), i dochodzi do wsi Świdry. Droga ta ma długość "ćwierć mili małej". Przy końcu wsi Świdry, zostawiwszy gościniec idący do Pragi i Warszawy, należy się udać w lewo otwartym polem aż do nowej karczmy Świderskiej.

    Ta odległość wynosi "pół ćwierć mili". Potem dalej, obok karczmy, przez gościniec bity prowadzący od Jabłonny do Warszawy, przejechawszy dróżką bór sosnowy, który częścią należy do Dąbrówek Grzybowskich, a częścią do Białołęki dojeżdża się do rzeczki zwanej Skurcza. W środku wspomnienego boru przejeżdża się przez rzeczkę Skurczę, a potem obok figury przez gościniec Łajski idący do Warszawy.

    Dalej droga wiedzie resztą boru białołęckiego aż na obszerne białołęckie pole, dochodząc do wsi Białołęka. Od wspomnianej karczmy Świderskiej odległość wynosi pół mili. Następnie z Białołęki przez dziedziniec dworski i mostek, który jest na Rewie, droga wiedzie przez łąki, mając po lewej stronie chrusty i krzaki, aż do wioski Brzeziny. Od Białołęki odległość wynosi "ćwierć mili małej".

    Wieś Białołęka położona jest przy gościńcu bitym z Grodziska do Pragi. Tu się kończy parafia Tarchomin. Od wioski Brzeziny, wspomnianym gościńcem warszawskim, idzie się w lewo borem sosnowym około ćwierć mili do samego Grodziska, wioski należącej do parafii skaryszewskiej.

  2. Droga do Grabin przez Dąbrówkę, Płudy Grzybowskie i Tarchomińskie oraz Białołękę. Droga ta prowadzi począwszy od Tarchomina na północ polem do figury, która stoi wśród pól tarchomińskich. Przy tej figurze droga rozdziela się w lewo do Dąbrówek Szlacheckich, a w prawo do Dąbrówek Grzybowskich. Przejechawszy tą drogą pole, wjeżdża się w lasek dębowy, którym należy przejechać blisko "ćwierć mili", potem polem aż do Dąbrówek Grzybowskich odległych od kościoła "ćwierć mili".

    Dojechawszy tam przez groblę sypaną i przez mostek na strudze zwanej Skurcza między folwarkiem z prawej a Wisłą z lewej strony, wjeżdża się prosto w bór sosnowy, którym dojedzie się aż do Płud Tarchomińskich, odległych - "pół ćwierć mili" do karczmy, która leży przy gościńcu Łajskim. Wyjechawszy na ten gościniec i w lewo się obróciwszy jedzie się do Płud Białołęckich, do karczmy położonej przy tymże gościńcu po drugiej stronie.

    Następnie opuściwszy gościniec bity obok tejże karczmy, należy udać się dróżką w prawą stronę borem sosnowym, aż do samej wioski zwanej Grabina, która leży przy gościńcu ciągnącym się do Nieporętu. Przejechawszy obok karczmy zwanej Kobiałka, dotrzemy do Białołęki i Pragi. Przy wyjeździe z Grabiny na wspomniany gościniec, stoi karczma zwana Wygoda, przy której, w prawo jedzie się do Białołęki i Pragi, a w lewo do Kobiałki, wsi należącej do parafii Nieporęt.

  3. Droga z Tarchomina do Lipin, oraz do Płud Tarchomińskich prowadzi tak, jak wyżej. Od Płud zaś w prawo gościńcem Łajskim, a potem dróżką skręcając mocno w lewo przez bór należy przejechać "pół ćwierci mili" aż do samej wioski nazwanej Lipiny.

  4. Droga od kościoła do Dąbrówek Szlacheckich wiedzie na północ, jak już wspomniano, do figury, a od figury w lewo przez lasek dębowy na pole, następnie tymże polem do figury przy gościńcu warszawskim, ciągnącym się do Jabłonny, a dalej przez tenże gościniec do wsi zwanej Dąbrówka. I tu się kończy parafia w Tarchominie.

    Obok tej wioski jadąc dróżką przez bór, wyjeżdża się na pole i miejsce nazwane Ługi czyli Łęgi, za którym w borze stykają się granice Białołęki, Dąbrówki i Jabłonny. Jadąc tymże borem na wprost, granicą między Jabłonną i Białołęką, przejeżdżając w poprzek gościniec "łajski" dotrzemy aż do samych kątów Rembielskich w parafii Nieporęt.

    Droga od kościoła do wspomnianego folwarku Nowodwory położonego nad łachą wiślaną biegnie na "zachód letni" i wynosi - "pół ćwierci mili". W tym miejscu kończy się parafia w Tarchominie. Natomiast zostawiwszy wspomniany folwark z lewej strony, droga przez lasek dębowy prowadzi "pół ćwierci mili" aż na pole zwane Nowiny, a dalej przez bór sosnowy dochodzi do pola Dąbrówek Szlacheckich, którą to wioskę widać z prawej strony.

    Jadąc dalej na wprost wzdłuż tego pola wyjeżdża się w kierunku rowu, w którym płynie rzeczka Skurcza. Odległość do pola zwanego Nowiny wynosi "pół ćwierci mili". Przejechawszy wspomnianą rzeczkę wjeżdża się na pole zwane Dęby, a następnie przez bór po części sosnowy, po części dębowy wyjeżdża się aż na pole "jabłońskie", którym dalej, drogą piaszczystą jedzie się "półtorej ćwierci mili" aż do samej wsi Jabłonna, należącej do parafii Chotomów.

    Droga od kościoła do Żerania prowadzi na wschód, do Świdrów i ma długości "ćwierć mili". Od Świdrów, przy folwarku Świderskim w lewo wiedzie otwartym polem, z którego widać po lewej stronie, za Wisłą klasztor bielański oo. kamedułów, i dalej prowadzi aż do wsi Żerań leżącej nad samą Wisłą, gdzie znajduje się przewóz przez Wisłę do sąsiednich kościołów.

    Droga do kościoła w Chotomowie. Początek od kościoła tarchomińskiego na "wschód letni", obok folwarku Nowodwory do Jabłonny, ma długości "trzy ćwierci mili". Z Jabłonny w kierunku północy do Chotomowa - "pół mili małej".

    Droga do kościoła w Nieporęcie, jak wyżej. Od Tarchomina na północ obok Dąbrówek Szlacheckich aż do kątów Rembielińskich i Węgierskich prowadzi borem sosnowym aż do samego Nieporętu i ma długości "dwie mile wielkie".

    Droga do kościoła w Skaryszewie na Pradze. Tak jak wyżej począwszy od Tarchomina do Świdrów ma długości "ćwierć mili", od Świdrów do Żerania również "ćwierć mili", a od Żerania można udać się w prawo nad samym brzegiem Wisły, albo w lewo na gościniec bity, i dalej tym gościńcem do samej Pragi odległej o "pół mili".

    Droga do kościoła w Wawrzyszewie za Wisłą w diecezji poznańskiej. Przeprawiwszy się z Tarchomina przez Wisłę do Młocin na południe jest "pół ćwierci mili", a z Młocin obok dębowego lasku na Bielanach, w którym na górze mieści się klasztor Księży Kamedułów, jest również "pół ćwierci mili".

    Droga do kościoła, od którego dekanat ma swoją nazwę, czyli do miasteczka w Radzyminie. Z Tarchomina w kierunku Białołęki i Grodziska jak wyżej, z Grodziska do Słupna "pół mili", ze Słupna przez wioskę do Radzymina - "pół mili".

    Droga do najbliższych miast królewskich i do kościoła archidiakonalnego.

    Droga do Warszawy taka sama jak wyżej do Pragi, a z Pragi przez most na Wiśle do Warszawy, lub z Żerania przeprawiwszy się przez Wisłę, kierować się należy brzegiem rzeki do Pulkowa - "półtorej ćwierci mili". Od Pulkowa do Warszawy miasta stołecznego w diecezji Poznańskiej - "pół ćwierci mili".

    Droga do Zakroczymia. Z Tarchomina do Jabłonny jak wyżej - "trzy ćwierci mili", z Jabłonny do Rejszewa -"ćwierć mili", i dalej do wsi Nowy Dwór -"półtorej mili", z Nowego Dworu przeprawiwszy się przez połączone rzeki Narew i Bug, oraz wspomnianą wieś Nowy Dwór położoną nad Wisłą - do wsi zwanej Modlin obok karczmy nazwanej Utrata. Z Modlina do Zakroczymia jest drogi "pół mili małej".

    Droga do archidiakonalnego miasta Pułtuska. Z Tarchomina do Nieporętu, z Nieporętu przeprawiwszy się przez Narew i Bug, łączące się pod miasteczkiem Serockiem, do tegoż miasteczka jest "pół mili", z Serocka przez wioskę Wierzbicę i młyn Klocak do wsi Dzierżenina - "półtorej mili", od Dzierżenina do wioski Kaczyce - "półtorej mili", od Kaczyc do Pułtuska również - "pół mili".

  5. Parafia tarchomińska nie zawiera w sobie żadnych granic wojewódzkich, ziemskich, ani powiatowych, lecz cała ze wszystkimi wioskami i miejscami położona jest w województwie mazowieckim, ziemi warszawskiej, tak jak zostało o tym wyżej wspomniane.

Niniejsze opisanie mojej parafii
dla lepszej wiary własną ręką podpisuję.

Ks. Czaykowski, kanonik sandomierski,
pleban tarchomiński.




11Pułtusk
wczesnośredniowieczny gród obronny położony na prawym brzegu Narwi i na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych. W XIII wieku Pułtusk wymieniony został jako castrum należące zapewne już od XI wieku do biskupstwa płockiego. Początek miastu dała osada targowa na podgrodziu, która otrzymała prawa miejskie już w 1257 roku, a następnie po zniszczeniu podczas najazdu litewskiego, lokowana ponownie w 1330 roku. Pułtusk dzięki swemu dogodnemu położeniu rozwijał się jako ważne centrum gospodarcze, a będąc jedną z rezydencji biskupów płockich, stał się też jednym z ważniejszych ośrodków życia oświatowego i kulturalnego na Mazowszu. Największy swój rozkwit przeżywał w XV i XVI wieku, a w XVII wieku w związku ze zniszczeniami wojennymi i ogólnym regresem gospodarczym począł chylić się ku upadkowi. (S. Pazyra: Najstarszy opis Mazowsza Jędrzeja Święcickiego. Warszawa 1974, s. 227).

12Radzymin (Radzymino)
wieś prywatna w powiecie warszawskim, województwie mazowieckim, która otrzymała prawa miejskie w 1475 r. (S. Pazyra: dz.cyt. s.22). Parafię w Radzyminie erygował biskup płocki Kazimierz, brat księcia mazowieckiego Konrada, na skutek starań Jana z Radzymina, kuchmistrza księcia Konrada. W latach 1779-1781 z fundacji księżnej Eleonory Czartoryskiej stanął murowany kościół p.w. Przemienienia Pańskiego, który 10.VI.1781 roku konsekrował biskup płocki Michał Poniatowski przy współudziale biskupa Adama Naruszewicza. Na frontonie kościoła zachowała się tablica pamiątkowa jego konsekracji z 1781 r. (W. Malej: Rocznik Archidiecezji Warszawskiej. Warszawa 1958, s. 383).

13Województwo Mazowieckie
Włączenie Mazowsza do Korony wiąże się ze śmiercią ostatnich książąt mazowieckich: Stanisława (†1524) i Janusza III (†1526), którzy zmarli młodo i bezpotomnie. Siostra zmarłego Janusza III, księżna Anna pragnęła jeszcze utrzymać się przy Mazowszu, przybrała tytuł księżnej z Bożej łaski i dziedziczki Mazowsza, znalazła poparcie zarówno wśród szlachty mazowieckiej jak też u Ludwika Jagiellończyka, króla czesko-węgierskiego. Ale król Zygmunt I z końcem sierpnia 1526 roku w otoczeniu dostojników duchownych i świeckich, wjechał uroczyście w mury Warszawy i objął rządy. 13 września 1526 roku Mazowsze zostało włączone do Korony, po czym król potwierdził wszystkie prawa, przywileje i zwyczaje mazowieckie. (S. Pazyra: dz.cyt. s.24,25). Nowo przyłączona część Mazowsza najpierw była zarządzana przez wielkorządców. Stefan Batory w 1576 roku zniósł namiestniczą władze na Mazowszu i ustanowił województwo mazowieckie na równych prawach z innymi województwami. Graniczyło ono na północy z Prusami książęcymi i województwem podlaskim, na wschodzie częściowo z podlaskim i lubelskim, na południu z sandomierskim, a na zachodzie z rawskim. Województwo mazowieckie używało za herb orła białego w czerwonym polu bez korony i zawierało dziesięć ziem: Czerską, Warszawską, Wyszogrodzką, Zakroczymską, Ciechanowską, Wizką, Liwską, Łomżyńską, Różańską i Nurską. (S. Orgelbrand: Encyklopedia Powszechna. Warszawa 1864, t.18, s. 240-241).

14Ziemia Warszawska
Jedna z dziesięciu ziem województwa warszawskiego. W każdej z tych ziem podczas sejmików wybierano dwóch posłów. Generalne sejmiki dla wyboru deputatów na trybunał odbywały się w Warszawie u księży augustianów. (S. Orgelbrand: Encyklopedia Powszechna. Warszawa 1864, t.18, s. 241).

15Białołęka
Białołęka wieś, powiat warszawski, gmina Bródno, parafia Tarchomin, jedna z dawniejszych osad wśród puszczy zawiślańskiej, przy linii drogi żelaznej nadwiślańskiej, oddalona 7 wiorst (jedna wiorsta = 1066 m) od stacji Praga. Pamiętna bitwa w 1831 roku. W 1827 roku było tu 27 domów i 429 mieszkańców. (Chlebowski B: Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1892, t.1, s.190).

16N. Szamocki
N. Szamocki był posłem z ziemi warszawskiej na sejm 1790 r. (K. Niesiecki: Herbarz Polski. Lipsk 1841, t.10, s. 416).

17mila
Milą geograficzną nazywa się odległość będącą 15 częścią średniego stopnia południka. Na jeden taki stopień przypada mil polskich dawnych 13, mil polskich większych 15, mil polskich mniejszych 20. (S. Orgelbrand: Encyklopedia Powszechna. Warszawa 1864, t.18, s. 590). Mila niemiecka równała się 1/15 stopnia długości geograficznej czyli 7,42 km (S. Starowolski: Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego. Kraków 1976, s.154).

18"letni wschód"
Określenie np.: "letni wschód" należy rozumieć jako południowy wschód, "letni zachód" - jako południowy zachód a "zimowy wschód" jako północny wschód. (S. Starowolski: dz.cyt. s.154).

19Brzeziny
Brzeziny wieś, powiat warszawski, gmina Bródno, parafia Tarchomin. W roku 1827 liczyły 34 domów, 264 mieszkańców. (Chlebowski B: Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1892, t.1, s.416).

20Dąbrówka
Dąbrówka wieś, powiat warszawski, gmina Jabłonna, parafia Tarchomin. W 1827 roku było tu 8 domów i 123 mieszkańców. (Chlebowski B: tamże t.1, s.933).

21Nowodwory
Nowodwory, powiat warszawski, gmina Jabłonna, parafia Tarchomin. Odkryto tu w 1842 roku cmentarzysko przedhistoryczne. (Chlebowski B: tamże t.7, s.246).

22Płudy
Płudy osada, powiat warszawski, gmina Jabłonna, parafia Chotomów. Leży poza Pragą, na obszarze należącym dawniej do Tarchomina, ma 27 mieszkańców i 20 mórg ziemi dworskiej. Jest tu przystanek drogi żelaznej nadwiślańskiej, odległej 5,5 wiorsty od Warszawy. Przy stacji wzniesiono liczne wille i domki służące na letnie mieszkania dla ludności Warszawy. (Chlebowski B: tamże t.8, s.326).

23Świdry
Świdry wieś włościańska nad Wisłą z prawego brzegu, powiat warszawski, gmina Jabłonna, parafia Tarchomin, przy drodze z Warszawy do Jabłonny, naprzeciw Młocin (z lewego brzegu), ma 117 mieszkańców, 159 mogrów. W 1827 roku było 12 domów, 146 mieszkańców. (Chlebowski B: tamże t.11, s.650).

24 Tarchomin
Tarchomin wieś i kilka folwarków nad Wisłą, powiat warszawski, gmina Jabłonna, parafia Tarchomin, leży na prawym brzegu Wisły, 8 wiorst na północny zachód od Warszawy. Posiada kościół parafialny murowany, 230 mieszkańców. Przystanek drogi żelaznej nadwiślańskiej zwany Płudy, leży na obszarze dworskim Tarchomin. W 1827 roku było 10 domów i 184 mieszkańców. Dobra tarchomińskie składały się z 3 folwarków, z obszarem 2407 morgów. Około roku 1880 rozpoczęto rozsprzedarz częściową obszaru dworskiego, skutkiem czego z dóbr pozostała tylko rezydencja dworska z małym obszarem. W skład dóbr wchodziły poprzednio wsie: Tarchomin osad 21, morgów 75; Dąbrówka Szlachecka osad 21, morgów 204; Dąbrówka Grzybowska osad 8, morgów 97; Świdry osad 17, morgów 161; Kępa Tarchomińska osad 18, morgów 306. Być może, iż o tej wsi wspomina dokument, którym Krystyn "de Chrosna" nadaje biskupowi pruskiemu Krystynowi wsie: "Tarchomino i Grodcovo". Akt spisany był w roku 1223 w Brzeźnie (Bresno), wobec księcia Leszka, Konrada Mazowieckiego i Henryka Ślaskiego. Perlbach odnosi ten akt do osad ziemi chełmińskiej (Pommern. Urkund., 18). W 1239 roku nadaje książę Bolesław Mazowiecki aż trzy wsie nad Bugiem (dziś powiat radzymiński) Templaryuszom, którzy także mieli swą siedzibę zapewne w znacznym oddaleniu od tych okolic. Kościół parafialny obecny wzniesiony został przez Ossolińskich w roku 1583. Tarchomin parafia, dekanat warszawski, 1860 dusz. W Tarchominie istnieje fabryka pudrety. (Chlebowski B: tamże t.12, s.164).
Pudretta (z franc. pudrette) proszek bez zapachu, otrzymany z odchodów ludzkich, uwolniony od moczu, zmieszany z wapnem, gipsem, marglem, popiołem itd. Dla otrzymania pudretty, odchody zmieszane z wyżej wymienionymi ciałami pozostawiają w dołach, gdzie ulegają fermentacji, następnie suszą je i proszkują za pomocą walców. Pudrettę zaczęto najprzód otrzymywać z Francji i używać do użyźniania gruntu. (Olgelbrand S: Encyklopedia Powszechna. Warszawa 1865, t.21, s.756-757).

25Żerań
Żerań wieś i folwark nad Wisłą, powiat warszawski, gmina Bródno, parafia Tarchomin, odległa 6 wiorst od Warszawy, leży na prawym brzegu Wisły, naprzeciw Bielan, posiada browar, fabrykę octu, ma 218 mieszkańców, 423 morgów dworskich, 91 morgów włościańskich. W 1827 roku było 9 domów, 70 mieszkańców. W roku 1580 wieś "Żiran regalis" w parafii Tarchomin, powiat warszawski należała do starostwa warszawskiego. (Chlebowski B: tamże t.14, s.776).

26Chotomów
Biskup płocki Jakub w 1418 roku nadał prawo chełmińskie wsi Chotomów, w której w tymże roku erygował parafię. W miejscu pierwotnego drewnianego kościoła biskup płocki Andrzej Załuski wzniósł nowy kościół w 1725 roku. Obecny kościół murowany stanął w latach 1861-1865 z fundacji hr. Maurycego Potockiego według projektu arch. F.M.Lancia. (W. Malej: Rocznik Archidiecezji Warszawskiej. Warszawa 1958, s.346).

27Nieporęt
Nieporęt leży nad rzeką Długą wśród lasów dawnej puszczy nadnarwiańskiej. W 1484 roku książę mazowiecki Bolesław sprzedał Nieporęt Michałowi i Wojciechowi Prażmowskim. Zygmunt III zbudował tu drewniany zamek i kaplicę. Jan Kazimierz w 1651 roku ufundował kościół, który w 1658 roku przekazał Jezuitom. W 1668 roku została erygowana parafia. 18.VI.1896 roku biskup Andrzej Załuski konsekrował kościół murowany p.w. Niepokalanego Poczęcia Najśw. Maryi Panny. (W. Malej: tamże, s.382).

28Skaryszew
Skaryszew był osadą powstałą w latach 1591-1594 na terenie Kamiona leżącego po prawej stronie Wisły, który należał do archidiakonatu pułtuskiego diecezji płockiej. Skaryszew w 1641 roku otrzymał prawa miejskie, a w 1681 roku zbudowano drewniany kościół p.w. św. Stanisława Biskupa i tam przeniesiono nabożeństwa z parafii Kamion. W latach 1773- 1793 proboszczem był zasłużony pisarz i pedagog Franciszek Bohomolec. (W. Malej: tamże,s. 157).

29Wawrzyszew
Wawrzyszew wieś istniała już w XII wieku. Prawdopodobnie w XV wieku był tu kościół parafialny. Obecny kościół murowany p.w. św. Marii Magdaleny został zbudowany w latach 1543-1548 z fundacji Baltazara Szymoszarskiego (Szymanowskiego) nadwornego lekarza Zygmunta Starego, dziedzica Wawrzyszewa i sąsiedniego Burakowa. (W. Malej: tamże, s. 121).

30Król Władysław IV
Król Władysław IV w 1639 roku osadził na Bielanach pod Warszawą Kamedułów, którzy tam byli do 1902 roku. Przy drewnianym klasztorze w 1641 roku zbudował dla nich drewniany kościół, a dopiero Jan Kazimierz Brzeziński dopomógł wznieść kościół murowany, którego budowa trwała od 1669 aż do 1758 roku. Na mocy zezwolenia papieskiego, o które starał się Jan Kazimierz, w uroczystość Zielonych Świątek mieszkańcy Warszawy tłumnie nawiedzali kamedulski kościół na Bielanach. W kościele pogrzebano serce króla Michała Wiśniowieckiego i jego matki, a w pobliżu kościoła ma swój grób ks. Stanisław Staszic †20.I.1826. (W. Malej: tamże, s.123).

31Zakroczym
Zakroczym - miasto w guberni Płockiej, w powiecie Płońskiem nad rzeką Wisłą od Warszawy 5 mil odległe. Jedno z główniejszych miast Mazowsza, stolica oddzielnej ziemi w księstwie Mazowieckim złożonej z trzech powiatów tj. Zakroczymskiego, Serockiego i Nowomiejskiego. Bolesław II Śmiały fundując w roku 1065 benedyktynów w Mogile, naznacza im różnorodną dziesięcinę z Zakroczymia. W 1387 roku Janusz książę warszawski nadał tu prawa swoim poddanym pomnażając je w następnych latach dodatkowymi ustawami. Jako miasto, Zakroczym w XV wieku miał sądy ziemskie i grodzkie. Po przyłączeniu Mazowsza do Korony, Zakroczym miał kasztelana mniejszego i starostę grodowego, który mieszkał w dawnym zamku książęcym. Kościół parafialny z XIV wieku wystawił któryś z książąt mazowieckich. Drugi kościół w Zakroczymie jest OO kapucynów wystawiony w 1757 roku. (S. Orgelbrand: Encyklopedia Powszechna. Warszawa 1868, t.28, s. 215).

Wyślij link mailem
Pdf
Drukuj
Powrót
Wypowiedz się
03-122 Warszawa
ul. Modlińska 197
Telefon:
22 44 38 400
Godziny pracy:
Pon-Pt: 08:00 - 16:00

Więcej na temat działania urzędu w komunikacie...